سرگذشت و جایگاه در حماسه

کاووس شاه کیانی، نیای کی‌خسرو که سال‌ها بر ایران فرمان راند. کی‌خسرو در خطبه انصراف خود از پادشاهی، او را یاد می‌کند که با وجود تاج و تخت و فرّ فراوان، سرانجام در برابر مرگ و گذر زمان چاره‌ای نداشت.

نمونه ابیات شاهنامه در پیوند با این موجودیت (26)

از او باد بر شاه گیتی درود / کز او خیزد آرام را تار و پود

معنی: از جانب او درود بر شاه گیتی باد که آرامش جهان از او ریشه می‌گیرد.

جنگ بزرگ کیخسرو با افراسیاب • بخش ۱۹ - نامهٔ گشودن دژ افراسیاب نزد کاووس، نیایش شاه، بند گرسیوز و خلعت گیو بیت #21281

بگوید کنون گیو یک یک به شاه / سخن هرچه رفت اندر این رزمگاه

معنی: اکنون گیو یک‌به‌یک تمام رویدادهای این میدان نبرد را برای شاه بازگو خواهد کرد.

جنگ بزرگ کیخسرو با افراسیاب • بخش ۱۹ - نامهٔ گشودن دژ افراسیاب نزد کاووس، نیایش شاه، بند گرسیوز و خلعت گیو بیت #21285

چو باد هوا گشت و ببرید راه / بیامد به نزدیک کاووس شاه

معنی: همچون باد صبا راه را پیمود تا به نزد کاووس‌شاه رسید.

جنگ بزرگ کیخسرو با افراسیاب • بخش ۱۹ - نامهٔ گشودن دژ افراسیاب نزد کاووس، نیایش شاه، بند گرسیوز و خلعت گیو بیت #21290

پس آگاهی آمد به کاووس کی / از آن پهلوان زادهٔ نیک پی

معنی: پس مژده آمدن آن پهلوان‌زاده خوش‌قدم به کاووس کی رسید.

جنگ بزرگ کیخسرو با افراسیاب • بخش ۱۹ - نامهٔ گشودن دژ افراسیاب نزد کاووس، نیایش شاه، بند گرسیوز و خلعت گیو بیت #21291

پذیره فرستاد چندی سپاه / گرانمایگان بر گرفتند راه

معنی: شاه گروهی از سپاهیان و بزرگان گرانمایه را برای پیشواز او فرستاد.

جنگ بزرگ کیخسرو با افراسیاب • بخش ۱۹ - نامهٔ گشودن دژ افراسیاب نزد کاووس، نیایش شاه، بند گرسیوز و خلعت گیو بیت #21292

چو گیو اندر آمد به نزدیک شاه / زمین را ببوسید بر پیش گاه

معنی: چون گیو به نزد شاه درآمد، بر پیشگاه سریر شاهی زمین را ببوسید.

جنگ بزرگ کیخسرو با افراسیاب • بخش ۱۹ - نامهٔ گشودن دژ افراسیاب نزد کاووس، نیایش شاه، بند گرسیوز و خلعت گیو بیت #21294

ورا دید کاووس بر پای جست / بخندید و بسترد رویش به دست

معنی: کاووس با دیدن او از جای جست، لبخند زد و دست بر روی او کشید.

جنگ بزرگ کیخسرو با افراسیاب • بخش ۱۹ - نامهٔ گشودن دژ افراسیاب نزد کاووس، نیایش شاه، بند گرسیوز و خلعت گیو بیت #21295

بپرسیدش از شهریار و سپاه / ز گردنده خورشید و تابنده ماه

معنی: از احوال شهریار (کیخسرو) و سپاهیان زیر خورشید و ماه پرسش کرد.

جنگ بزرگ کیخسرو با افراسیاب • بخش ۱۹ - نامهٔ گشودن دژ افراسیاب نزد کاووس، نیایش شاه، بند گرسیوز و خلعت گیو بیت #21296

جوان شد ز گفتار او مرد پیر / پس آن نامه بنهاد پیش دبیر

معنی: شاه کهنسال از سخنان او جوان گشت و سپس آن نامه را پیش دبیر نهاد.

جنگ بزرگ کیخسرو با افراسیاب • بخش ۱۹ - نامهٔ گشودن دژ افراسیاب نزد کاووس، نیایش شاه، بند گرسیوز و خلعت گیو بیت #21298

چو آن نامه بر شاه ایران بخواند / همه انجمن در شگفتی بماند

معنی: چون نامه بر شاه ایران خوانده شد، تمام مجلس در شگفتی و حیرت فرورفت.

جنگ بزرگ کیخسرو با افراسیاب • بخش ۱۹ - نامهٔ گشودن دژ افراسیاب نزد کاووس، نیایش شاه، بند گرسیوز و خلعت گیو بیت #21299

فرود آمد از تخت کاووس شاه / ز سر برگرفت آن کیانی کلاه

معنی: کاووس‌شاه از تخت فرود آمد و تاج کیانی را از سر برداشت.

جنگ بزرگ کیخسرو با افراسیاب • بخش ۱۹ - نامهٔ گشودن دژ افراسیاب نزد کاووس، نیایش شاه، بند گرسیوز و خلعت گیو بیت #21302

بیامد بغلتید بر تیره خاک / نیایش کنان پیش یزدان پاک

معنی: آمد و بر خاک تیره غلتید و پیشگاه یزدان پاک را به نیایش سپاس گفت.

جنگ بزرگ کیخسرو با افراسیاب • بخش ۱۹ - نامهٔ گشودن دژ افراسیاب نزد کاووس، نیایش شاه، بند گرسیوز و خلعت گیو بیت #21303

وز آن جایگه شد به جای نشست / به گرد دژ آیین شادی ببست

معنی: از آن‌جا به جایگاه نشست بازگشت و در گرد دژ آیین جشن و شادمانی برپا ساخت.

جنگ بزرگ کیخسرو با افراسیاب • بخش ۱۹ - نامهٔ گشودن دژ افراسیاب نزد کاووس، نیایش شاه، بند گرسیوز و خلعت گیو بیت #21304

همی گفت با شاه گیو آنچه دید / سخن کز لب شاه ایران شنید

معنی: گیو همچنان آنچه را دیده بود و سخنانی را که از کیخسرو شنیده بود برای کاووس بازمی‌گفت.

جنگ بزرگ کیخسرو با افراسیاب • بخش ۱۹ - نامهٔ گشودن دژ افراسیاب نزد کاووس، نیایش شاه، بند گرسیوز و خلعت گیو بیت #21305

می آورد و رامشگران را بخواند / وز ایران نبرده سران را بخواند

معنی: می آوردند و رامشگران را خواندند و سران نبردآزموده ایران را گرد آوردند.

جنگ بزرگ کیخسرو با افراسیاب • بخش ۱۹ - نامهٔ گشودن دژ افراسیاب نزد کاووس، نیایش شاه، بند گرسیوز و خلعت گیو بیت #21306

تبیره بر آمد ز درگاه شاه / برفتند گردان بدان بارگاه

معنی: بانگ کوس و تبیره از درگاه شاه برآمد و پهلوانان به بارگاه رو آوردند.

جنگ بزرگ کیخسرو با افراسیاب • بخش ۱۹ - نامهٔ گشودن دژ افراسیاب نزد کاووس، نیایش شاه، بند گرسیوز و خلعت گیو بیت #21310

جهاندار پس گیو را پیش خواند / بر آن نامور تخت شاهی نشاند

معنی: شهریار گیتی گیو را پیش خواند و او را بر تخت نامور شاهی بنشاند.

جنگ بزرگ کیخسرو با افراسیاب • بخش ۱۹ - نامهٔ گشودن دژ افراسیاب نزد کاووس، نیایش شاه، بند گرسیوز و خلعت گیو بیت #21311

بفرمود تا خواسته پیش برد / همان نامور سرفرازان گرد

معنی: فرمان داد گنجینه‌ها و نیز بزرگان و سرفرازان اسیر شده را پیش آورند.

جنگ بزرگ کیخسرو با افراسیاب • بخش ۱۹ - نامهٔ گشودن دژ افراسیاب نزد کاووس، نیایش شاه، بند گرسیوز و خلعت گیو بیت #21312

چو گرسیوز بدکنش را بدید / بر او کرد نفرین که نفرین سزید

معنی: چون کاووس گرسیوز بدکار را دید، بر او نفرین فرستاد که شایسته نفرین بود.

جنگ بزرگ کیخسرو با افراسیاب • بخش ۱۹ - نامهٔ گشودن دژ افراسیاب نزد کاووس، نیایش شاه، بند گرسیوز و خلعت گیو بیت #21315

بدان دختران رد افراسیاب / نگه کرد کاووس مژگان پر آب

معنی: کاووس به دختران آزاده‌تبار افراسیاب نگریست و اشک در چشمانش حلقه زد.

جنگ بزرگ کیخسرو با افراسیاب • بخش ۱۹ - نامهٔ گشودن دژ افراسیاب نزد کاووس، نیایش شاه، بند گرسیوز و خلعت گیو بیت #21317

پس پردهٔ شاهشان جای کرد / همانگه پرستنده بر پای کرد

معنی: آنان را در پس پرده شاهی جای داد و پرستاران را گماشت تا خدمتشان کنند.

جنگ بزرگ کیخسرو با افراسیاب • بخش ۱۹ - نامهٔ گشودن دژ افراسیاب نزد کاووس، نیایش شاه، بند گرسیوز و خلعت گیو بیت #21318

بترسیم کو همچو کاووس شاه / شود کژ و دیوش بپیچد ز راه

معنی: می‌ترسیم که او نیز چون کاووس‌شاه گمراه شود و دیو او را از راه راست منحرف کند.

جنگ بزرگ کیخسرو با افراسیاب • بخش ۳۰ - یک هفته نهان شدن کیخسرو، آمدن زال و رستم و آرزوی ناگفتهٔ شاه بیت #22057

نبیرهٔ جهاندار کاووس کی / دل‌افروز و با دانش و نیک‌پی

معنی: نواده کاووس شاه کیانی‌ام که دلافروز و با دانش و خجسته گام است.

جنگ بزرگ کیخسرو با افراسیاب • بخش ۳۵ - پاسخ کیخسرو به زال: دفاع از نژاد و کین پدر، بیم دوزخ و عزم ترک تخت بیت #22247

دگر آن که کاووس صندوق ساخت / سر از پادشاهی همی برفراخت

معنی: دیگر آنکه گفتی کاووس صندوق پرواز ساخت و سر از فرمان شهریاری و بندگی برفراشت.

جنگ بزرگ کیخسرو با افراسیاب • بخش ۳۵ - پاسخ کیخسرو به زال: دفاع از نژاد و کین پدر، بیم دوزخ و عزم ترک تخت بیت #22251

چو کاووس و جمشید باشم به راه / چو ایشان ز من گم شود پایگاه

معنی: می‌ترسم که چون کاووس و جمشید گمراه شوم و همچون آنان پایگاه ایزدی خویش را از دست بدهم،

جنگ بزرگ کیخسرو با افراسیاب • بخش ۳۵ - پاسخ کیخسرو به زال: دفاع از نژاد و کین پدر، بیم دوزخ و عزم ترک تخت بیت #22257

ز هوشنگ و جمشید و کاووس شاه / که بودند با فر و تخت و کلاه

معنی: از هوشنگ و جمشید و کاووس‌شاه یاد کنید که دارای فرّ ایزدی و تخت و تاج پادشاهی بودند.

جنگ بزرگ کیخسرو با افراسیاب • بخش ۳۷ - سخن کیخسرو بر تخت: ترک شاهی و جهان، بخشش گنج و کشور، و شادی یک‌هفتهٔ سپاه بیت #22305