سرگذشت و جایگاه در حماسه

گشتاسپ شاه کیانی، پدر اسفندیار و پذیرنده دین زرتشت است. در این بخش، شکوه و هیبت اردشیر بابکان پس از تاج‌گذاری بر تخت عاج چندان عظیم توصیف می‌شود که مردمان فرّ او را با گشتاسپ برابر و ناپیدا از یکدیگر می‌بینند.

نمونه ابیات شاهنامه در پیوند با این موجودیت (40)

یکی نام گشتاسپ و دیگر زریر / که زیر آوریدی سر نره شیر

معنی: یکی گشتاسپ نام داشت و دیگری زریر؛ دلاورانی که شیر ژیان را مطیع خود می‌کردند.

پادشاهی لهراسپ • بخش ۲ - خواست تاج و تخت از لهراسپ، رنجش گشتاسپ و گریز شبانه‌اش به هند بیت #22662

بدیشان بدی جان لهراسپ شاد / وزیشان نکردی ز گشتاسپ یاد

معنی: جان لهراسپ از وجود آن دو شاد بود، اما توجه و محبتی به گشتاسپ نشان نمی‌داد.

پادشاهی لهراسپ • بخش ۲ - خواست تاج و تخت از لهراسپ، رنجش گشتاسپ و گریز شبانه‌اش به هند بیت #22665

که گشتاسپ را سر پر از باد بود / وزان کار لهراسپ ناشاد بود

معنی: زیرا سر گشتاسپ پر از غرور و سرکشی بود و لهراسپ از این خوی او ناخشنود و غمگین بود.

پادشاهی لهراسپ • بخش ۲ - خواست تاج و تخت از لهراسپ، رنجش گشتاسپ و گریز شبانه‌اش به هند بیت #22666

چنین تا برآمد برین روزگار / پر از درد گشتاسپ از شهریار

معنی: روزگار به همین گونه گذشت و گشتاسپ روزبه‌روز از رفتار پادشاه اندوهگین‌تر و آزرده‌تر می‌شد.

پادشاهی لهراسپ • بخش ۲ - خواست تاج و تخت از لهراسپ، رنجش گشتاسپ و گریز شبانه‌اش به هند بیت #22667

چو گشتاسپ می‌خورد برپای خاست / چنین گفت کای شاه با داد و راست

معنی: چون گشتاسپ جام می بنوشید، برپا خاست و گفت: ای پادشاه دادگر و راستگو!

پادشاهی لهراسپ • بخش ۲ - خواست تاج و تخت از لهراسپ، رنجش گشتاسپ و گریز شبانه‌اش به هند بیت #22671

به گشتاسپ گفت ای پسر گوش دار / که تندی نه خوب آید از شهریار

معنی: لهراسپ به گشتاسپ گفت: ای پسر گوش کن که تندی و سرکشی برازنده شهریاران نیست.

پادشاهی لهراسپ • بخش ۲ - خواست تاج و تخت از لهراسپ، رنجش گشتاسپ و گریز شبانه‌اش به هند بیت #22680

چو گشتاسب بشنید شد پر ز درد / بیامد ز پیش پدر گونه زرد

معنی: چون گشتاسپ این سخنان را شنید، پر از اندوه شد و با چهره‌ای زرد از پیش پدر بیرون رفت.

پادشاهی لهراسپ • بخش ۲ - خواست تاج و تخت از لهراسپ، رنجش گشتاسپ و گریز شبانه‌اش به هند بیت #22685

ببینید گفت این که گشتاسپ کرد / دلم کرد پر درد و سر پر ز گرد

معنی: گفت: ببینید گشتاسپ چه کرد! دلم را پر از درد و سرم را پر از خاک غم کرد.

پادشاهی لهراسپ • بخش ۲ - خواست تاج و تخت از لهراسپ، رنجش گشتاسپ و گریز شبانه‌اش به هند بیت #22697

همی رفت گشتاسپ پرتاب و خشم / دلی پر ز کین و پر از آب چشم

معنی: گشتاسپ با شتاب و خشم فراوان راهی شد، در حالی که دلی پر از کینه و چشمی پر از اشک داشت.

پادشاهی لهراسپ • بخش ۳ - رفتن گشتاسپ به کابل، بازگرداندن زریر، جشن آشتی با لهراسپ و گله از تاج کاوسیان بیت #22704

همی تاخت تا پیش کابل رسید / درخت و گل و سبزه و آب دید

معنی: او تند تاخت تا به نزدیکی کابل رسید و در آنجا درختان، گل‌ها، سبزارها و آب زلال دید.

پادشاهی لهراسپ • بخش ۳ - رفتن گشتاسپ به کابل، بازگرداندن زریر، جشن آشتی با لهراسپ و گله از تاج کاوسیان بیت #22705

چو بنهاد گشتاسپ گوش اندر آن / چنین گفت با نامور مهتران

معنی: چون گشتاسپ گوش سپرد، به بزرگان و نامداران همراه خود چنین گفت:

پادشاهی لهراسپ • بخش ۳ - رفتن گشتاسپ به کابل، بازگرداندن زریر، جشن آشتی با لهراسپ و گله از تاج کاوسیان بیت #22712

چو گشتاسپ را دید گریان برفت / پیاده بدو روی بنهاد تفت

معنی: چون چشمش به گشتاسپ افتاد، اشکریزان پیاده شد و شتابان به سوی او شتافت.

پادشاهی لهراسپ • بخش ۳ - رفتن گشتاسپ به کابل، بازگرداندن زریر، جشن آشتی با لهراسپ و گله از تاج کاوسیان بیت #22717

ز لشکر هر آنکس که بد پیشرو / ورا خواندی شاه گشتاسپ گو

معنی: از لشکر هر کس که سالار و بزرگی بود، شاه گشتاسپ او را نام برده و فراخواند.

پادشاهی لهراسپ • بخش ۳ - رفتن گشتاسپ به کابل، بازگرداندن زریر، جشن آشتی با لهراسپ و گله از تاج کاوسیان بیت #22720

چنین گفت زیشان یکی نامور / به گشتاسپ کای گرد زرین کمر

معنی: یکی از نامداران سپاه به گشتاسپ چنین گفت که ای پهلوان زرین‌کمر،

پادشاهی لهراسپ • بخش ۳ - رفتن گشتاسپ به کابل، بازگرداندن زریر، جشن آشتی با لهراسپ و گله از تاج کاوسیان بیت #22722

بدو گفت گشتاسپ کای نامجوی / ندارم به پیش پدر آبروی

معنی: گشتاسپ به او گفت: «ای نامجو! من در پیشگاه پدر هیچ قدر و آبرویی ندارم.

پادشاهی لهراسپ • بخش ۳ - رفتن گشتاسپ به کابل، بازگرداندن زریر، جشن آشتی با لهراسپ و گله از تاج کاوسیان بیت #22729

ورا گفت گشتاسپ کای شهریار / منم بر درت بر یکی پیشکار

معنی: گشتاسپ به او گفت: «ای شهریار! من در درگاه تو همچون یکی از خدمتگزارانم.

پادشاهی لهراسپ • بخش ۳ - رفتن گشتاسپ به کابل، بازگرداندن زریر، جشن آشتی با لهراسپ و گله از تاج کاوسیان بیت #22741

همی ریخت زان درد گشتاسپ خون / همی گفت هرگونه با رهنمون

معنی: گشتاسپ از آن درد، اشکِ خون می‌ریخت و با مشاور خویش راز دل می‌گفت.

پادشاهی لهراسپ • بخش ۳ - رفتن گشتاسپ به کابل، بازگرداندن زریر، جشن آشتی با لهراسپ و گله از تاج کاوسیان بیت #22748

شب تیره شبدیز لهراسپی / بیاورد با زین گشتاسپی

معنی: در شبی تاریک، اسب سیاه‌فام (شبدیز) لهراسپ را آورد و زین گشتاسپی بر آن نهاد.

پادشاهی لهراسپ • بخش ۴ - گریز شبانهٔ گشتاسپ از ایران به روم، پند موبد و بازگشت نومید فرستادگان بیت #22755

ز دینار وز گوهر شاهوار / بیاورد چندان کش آمد به کار

معنی: به اندازه نیاز خود، سکه‌های زر و گوهرهای گرانبهای شاهوار برداشت.

پادشاهی لهراسپ • بخش ۴ - گریز شبانهٔ گشتاسپ از ایران به روم، پند موبد و بازگشت نومید فرستادگان بیت #22757

از ایران سوی روم بنهاد روی / به دل گاه جوی و روان راه جوی

معنی: از ایران به سوی دیار روم رو نهاد، در حالی که دلش در آرزوی تاج‌وتخت بود و جانش راهی سفر.

پادشاهی لهراسپ • بخش ۴ - گریز شبانهٔ گشتاسپ از ایران به روم، پند موبد و بازگشت نومید فرستادگان بیت #22758

پدر چون ز گشتاسپ آگاه شد / بپیچید و شادیش کوتاه شد

معنی: چون لهراسپ از رفتن گشتاسپ آگاه شد، پریشان‌خاطر گشت و شادمانی از دلش رخت بربست.

پادشاهی لهراسپ • بخش ۴ - گریز شبانهٔ گشتاسپ از ایران به روم، پند موبد و بازگشت نومید فرستادگان بیت #22759

زریر و همه بخردان را بخواند / ز گشتاسپ چندی سخنها براند

معنی: شاه، زریر و همه دانایان و موبدان را گرد آورد و درباره گشتاسپ با آنان سخن گفت.

پادشاهی لهراسپ • بخش ۴ - گریز شبانهٔ گشتاسپ از ایران به روم، پند موبد و بازگشت نومید فرستادگان بیت #22760

بدیشان چنین گفت کاین شیر مرد / سر تاجدار اندر آرد به گرد

معنی: به آنان گفت: این جوان شیردل چنان نیرومند است که سر شهریاران تاجدار را به خاک می‌کشاند.

پادشاهی لهراسپ • بخش ۴ - گریز شبانهٔ گشتاسپ از ایران به روم، پند موبد و بازگشت نومید فرستادگان بیت #22761

چو گشتاسپ فرزند کس را نبود / نه هرگز کس از نامداران شنود

معنی: هیچ‌کس فرزندی چون گشتاسپ نداشته و هیچ‌یک از نامداران روزگار نظیر او را ندیده‌اند.

پادشاهی لهراسپ • بخش ۴ - گریز شبانهٔ گشتاسپ از ایران به روم، پند موبد و بازگشت نومید فرستادگان بیت #22764

به گشتاسپ ده زین جهان کشوری / بنه بر سرش نامدار افسری

معنی: دیاری از این جهان را به گشتاسپ واگذار و تاجی نامدار بر سرش بگذار.

پادشاهی لهراسپ • بخش ۴ - گریز شبانهٔ گشتاسپ از ایران به روم، پند موبد و بازگشت نومید فرستادگان بیت #22768

به بالا و دیدار و فرهنگ و هوش / چنو نامور نیز نشنید گوش

معنی: از نظر قد و قامت، چهره، دانش و هوش، گوش زمانه نام‌آوری چون او نشنیده است.

پادشاهی لهراسپ • بخش ۴ - گریز شبانهٔ گشتاسپ از ایران به روم، پند موبد و بازگشت نومید فرستادگان بیت #22770

نکوهش از آن بهر لهراسپ بود / غم و رنج تن بهر گشتاسپ بود

معنی: از این ماجرا ملامت و نکوهش سهم لهراسپ گشت و رنج و اندوه تن نصیب گشتاسپ شد.

پادشاهی لهراسپ • بخش ۴ - گریز شبانهٔ گشتاسپ از ایران به روم، پند موبد و بازگشت نومید فرستادگان بیت #22773

چو گشتاسپ نزدیک دریا رسید / پیاده شد و باژ خواهش بدید

معنی: چون گشتاسپ به کنار دریا رسید، از اسب پیاده شد و از باژخواه و ملاح خواست که او را بپذیرد.

پادشاهی لهراسپ • بخش ۵ - رسیدن گشتاسپ به روم، ناکامی نزد دبیران و نستاو و شکستن سندان بوراب بیت #22774

برو آفرین کرد گشتاسپ و گفت / که با جان پاکت خرد باد جفت

معنی: گشتاسپ بر او درود فرستاد و گفت: امیدوارم خرد همواره قرین جان پاک تو باشد.

پادشاهی لهراسپ • بخش ۵ - رسیدن گشتاسپ به روم، ناکامی نزد دبیران و نستاو و شکستن سندان بوراب بیت #22776

ازایران یکی نامدارم دبیر / خردمند و روشن‌دل و یادگیر

معنی: من دبیر و نویسنده‌ای نامدار از ایران هستم، خردمند و روشن‌بین و تیزهوش.

پادشاهی لهراسپ • بخش ۵ - رسیدن گشتاسپ به روم، ناکامی نزد دبیران و نستاو و شکستن سندان بوراب بیت #22777

به کشتی برین آب اگر بگذرم / سپاسی نهی جاودان بر سرم

معنی: اگر مرا با کشتی از این پهنه آب بگذارانی، منتی جاویدان بر گردن من نهاده‌ای.

پادشاهی لهراسپ • بخش ۵ - رسیدن گشتاسپ به روم، ناکامی نزد دبیران و نستاو و شکستن سندان بوراب بیت #22778

ز هیشوی بشنید گشتاسپ گفت / که از تو مرا نیست چیزی نهفت

معنی: گشتاسپ چون سخن هیشوی را شنید گفت: من هیچ رازی را از تو پنهان نمی‌کنم.

پادشاهی لهراسپ • بخش ۵ - رسیدن گشتاسپ به روم، ناکامی نزد دبیران و نستاو و شکستن سندان بوراب بیت #22782

ز من هرچ خواهی ندارم دریغ / ازین افسر و مهر و دینار و تیغ

معنی: هرچه از من بخواهی دریغ نخواهم کرد؛ از این تاج و مهر شاهی تا سکه‌های زر و شمشیر.

پادشاهی لهراسپ • بخش ۵ - رسیدن گشتاسپ به روم، ناکامی نزد دبیران و نستاو و شکستن سندان بوراب بیت #22783

ز دینار لختی به هیشوی داد / ازان هدیه شد مرد گیرنده شاد

معنی: گشتاسپ مقداری سکه طلا به هیشوی داد و او از دریافت آن پیشکش بسیار شادمان شد.

پادشاهی لهراسپ • بخش ۵ - رسیدن گشتاسپ به روم، ناکامی نزد دبیران و نستاو و شکستن سندان بوراب بیت #22784

ز کشتی سبک بادبان برکشید / جهانجوی را سوی قیصر کشید

معنی: هیشوی به شتاب بادبان کشتی را برافراشت و آن جهان‌جوی را به سوی قلمرو قیصر برد.

پادشاهی لهراسپ • بخش ۵ - رسیدن گشتاسپ به روم، ناکامی نزد دبیران و نستاو و شکستن سندان بوراب بیت #22785

چو گشتاسپ آمد بدان شارستان / همی جست جای یکی کارستان

معنی: هنگامی که گشتاسپ به آن شهر بزرگ وارد شد، به دنبال کارگاهی گشت تا در آن مشغول به کار شود.

پادشاهی لهراسپ • بخش ۵ - رسیدن گشتاسپ به روم، ناکامی نزد دبیران و نستاو و شکستن سندان بوراب بیت #22788

همی گشت یک هفته بر گرد روم / همی کار جست اندر آباد بوم

معنی: او یک هفته تمام در سراسر روم به گردش پرداخت و در آن سرزمین آباد به دنبال شغلی می‌گشت.

پادشاهی لهراسپ • بخش ۵ - رسیدن گشتاسپ به روم، ناکامی نزد دبیران و نستاو و شکستن سندان بوراب بیت #22789

چو چیزی که بودش بخورد و بداد / همی رفت ناشاد و دل پر ز باد

معنی: چون هرچه توشه و دارایی داشت خورد و انفاق کرد، اندوهگین و با دلی پر از باد سردِ حسرت می‌رفت.

پادشاهی لهراسپ • بخش ۵ - رسیدن گشتاسپ به روم، ناکامی نزد دبیران و نستاو و شکستن سندان بوراب بیت #22790

چو در شهر آباد چندی بگشت / ز ایوان به دیوان قیصر گذشت

معنی: پس از آنکه چندی در شهر آباد گشت، از کاخ بگذشت و به دیوان و کارگاه نویسندگان قیصر درآمد.

پادشاهی لهراسپ • بخش ۵ - رسیدن گشتاسپ به روم، ناکامی نزد دبیران و نستاو و شکستن سندان بوراب بیت #22791

به اسقف چنین گفت کای دستگیر / ز ایران یکی نامجویم دبیر

معنی: به بزرگِ دیوان گفت: ای سرور، من دبیر و نویسنده‌ای نام‌آور از سرزمین ایران هستم.

پادشاهی لهراسپ • بخش ۵ - رسیدن گشتاسپ به روم، ناکامی نزد دبیران و نستاو و شکستن سندان بوراب بیت #22792