🦅 IRANLORE | ایران‌نامه
بازگشت به فهرست پهلوانان و چهره‌ها
⚔️

بزرگمهر حکیم

human hero خاستگاه / مسکن: Merv / Ctesiphon وابستگی / جبهه: iran

سرگذشت و جایگاه در حماسه

وزیر اعظم و دانای کل دربار کسری نوشین‌روان. او در آزمون جانشینی هرمزد، نقش پرسش‌گر اصلی را ایفا کرد و سلسله‌ای از عمیق‌ترین معماهای اخلاقی، کشوری و فلسفی را در برابر شاهزاده نهاد و پس از شنیدن پاسخ‌های نغز هرمزد، او را ستود.

نمونه ابیات شاهنامه در پیوند با این موجودیت (40)

همی‌خواندندیش بوزرجمهر / نهاده بران دفتر از مهر چهر
معنی: او را بوزرجمهر می‌خواندند و با مهر و اشتیاق چهره بر کتاب نهاده بود.
پادشاهی کسری نوشین روان چهل و هشت سال بود • بخش ۳۲ - یافتن بزرجمهر در مرو بیت #38552
ز موبد چو بشنید بوزرجمهر / بدو داد گوش و بر افروخت چهر
معنی: چون بوزرجمهر این سخن را از موبد شنید، گوش فرا داد و چهره‌اش از شادی شاداب و درخشان شد.
پادشاهی کسری نوشین روان چهل و هشت سال بود • بخش ۳۲ - یافتن بزرجمهر در مرو بیت #38555
باستاد گفت این شکارمنست / گزاریدن خواب کارمنست
معنی: به استاد گفت: این راز شکار اندیشه من است و گزارش خواب شاه کار من است.
پادشاهی کسری نوشین روان چهل و هشت سال بود • بخش ۳۲ - یافتن بزرجمهر در مرو بیت #38556
غمی شد ز بوزرجمهر اوستاد / بگوی آنچ داری بدو گفت یاد
معنی: استاد از رفتار بوزرجمهر اندوهگین و آزرده شد و بدو گفت: آنچه در دل داری بازگو.
پادشاهی کسری نوشین روان چهل و هشت سال بود • بخش ۳۲ - یافتن بزرجمهر در مرو بیت #38559
نگویم من این گفت جز پیش شاه / بدانگه که بنشاندم پیش گاه
معنی: بوزرجمهر گفت: من این تعبیر را جز در حضور شاه و هنگامی که مرا پیشگاه تخت بنشاند نخواهم گفت.
پادشاهی کسری نوشین روان چهل و هشت سال بود • بخش ۳۲ - یافتن بزرجمهر در مرو بیت #38560
بدادش فرستاده اسب و درم / دگر هرچ بایستش از بیش و کم
معنی: فرستاده شاه به او اسب، درم و هرچه از کم و بیش نیاز داشت بخشید.
پادشاهی کسری نوشین روان چهل و هشت سال بود • بخش ۳۲ - یافتن بزرجمهر در مرو بیت #38561
بخفت اندران سایه بوزرجمهر / یکی چادر اندرکشیده به چهر
معنی: بزرجمهر در سایه آن درخت خفت و چادری بر روی چهره خود کشید.
پادشاهی کسری نوشین روان چهل و هشت سال بود • بخش ۳۳ - ماجرای مار و خواب بزرجمهر در راه بیت #38566
چو مار سیه بر سر دار شد / سر کودک از خواب بیدار شد
معنی: چون آن مار سیاه بر بالای درخت رفت، بزرجمهر از خواب بیدار شد.
پادشاهی کسری نوشین روان چهل و هشت سال بود • بخش ۳۳ - ماجرای مار و خواب بزرجمهر در راه بیت #38570
گزارندهٔ خواب را بدره داد / ز اسب وز پوشیدنی بهره داد
معنی: شاه به معبر خواب (بزرجمهر) کیسه‌های زر بخشید و او را از اسب و جامه‌های فاخر برخوردار ساخت.
پادشاهی کسری نوشین روان چهل و هشت سال بود • بخش ۳۵ - مجازات گناهکاران و پاداش بزرجمهر بیت #38609
فرومانده از دانش او شگفت / ز گفتارش اندازه‌ها برگرفت
معنی: انوشیروان از دانش شگفت‌انگیز او حیران ماند و سخنانش را معیار و اندازه دانایی قرار داد.
پادشاهی کسری نوشین روان چهل و هشت سال بود • بخش ۳۵ - مجازات گناهکاران و پاداش بزرجمهر بیت #38610
نوشتند نامش به دیوان شاه / بر موبدان نماینده راه
معنی: نام او را در دفتر و دیوان پادشاه نوشتند تا راهنما و پیشوای موبدان باشد.
پادشاهی کسری نوشین روان چهل و هشت سال بود • بخش ۳۵ - مجازات گناهکاران و پاداش بزرجمهر بیت #38611
چو بوزرجمهر آن سخنها شنید / بدانش نگه کردن شاه دید
معنی: چون بزرجمهر آن سخنان را شنید و توجه و اشتیاق شاه را به دانش نگریست،
پادشاهی کسری نوشین روان چهل و هشت سال بود • بخش ۳۷ - پندهای نخستین بزرجمهر در انجمن بیت #38630
یکی آفرین کرد و بر پای خاست / چنین گفت کای داور داد و راست
معنی: آفرین خواند و بر پای خاست و گفت: ای داور دادگر و راستین!
پادشاهی کسری نوشین روان چهل و هشت سال بود • بخش ۳۷ - پندهای نخستین بزرجمهر در انجمن بیت #38631
زمین بنده تاج وتخت تو باد / فلک روشن از روی و بخت تو باد
معنی: زمین بندهٔ تاج و تخت تو باد و چرخ گردون از روی و بخت تو روشنی یابد.
پادشاهی کسری نوشین روان چهل و هشت سال بود • بخش ۳۷ - پندهای نخستین بزرجمهر در انجمن بیت #38632
گر ای دون که فرمان دهی بنده را / که بگشاید از بند گوینده را
معنی: اگر به این بنده فرمان دهی که بند از زبانِ گوینده بگشاید،
پادشاهی کسری نوشین روان چهل و هشت سال بود • بخش ۳۷ - پندهای نخستین بزرجمهر در انجمن بیت #38633
بگویم و گر چند بی‌مایه‌ام / بدانش در از کمترین پایه‌ام
معنی: سخن خواهم گفت، اگرچه بی‌مایه‌ام و در نردبان دانش در پایین‌ترین مرتبه‌ام.
پادشاهی کسری نوشین روان چهل و هشت سال بود • بخش ۳۷ - پندهای نخستین بزرجمهر در انجمن بیت #38634
نکوهش نباشد که دانا زبان / گشاده کند نزد نوشین‌روان
معنی: سرزنشی نیست اگر انسان دانا نزد نوشین‌روان زبان به حکمت بگشاید.
پادشاهی کسری نوشین روان چهل و هشت سال بود • بخش ۳۷ - پندهای نخستین بزرجمهر در انجمن بیت #38635
نگه کرد کسری بداننده گفت / که دانش چرا باید اندر نهفت
معنی: کسری به آن دانشمند نگریست و گفت: چرا باید دانش در پنهان بماند؟
پادشاهی کسری نوشین روان چهل و هشت سال بود • بخش ۳۷ - پندهای نخستین بزرجمهر در انجمن بیت #38636
جوان برزبان پادشاهی نمود / ز گفتار او روشنایی فزود
معنی: آن جوان به شیوه‌ای شایسته پادشاهان سخن گفت و از گفتار او روشنی افزود.
پادشاهی کسری نوشین روان چهل و هشت سال بود • بخش ۳۷ - پندهای نخستین بزرجمهر در انجمن بیت #38637
بدو گفت روشن روان آنکسی / که کوتاه گوید به معنی بسی
معنی: به شاه گفت: روشن‌روان کسی است که کوتاه‌گوی و پرمعنا باشد.
پادشاهی کسری نوشین روان چهل و هشت سال بود • بخش ۳۷ - پندهای نخستین بزرجمهر در انجمن بیت #38638
ازان خوب گفتار بوزرجمهر / حکیمان همه تازه کردند چهر
معنی: از آن گفتارِ خوب و نغزِ بزرجمهر، چهرهٔ همهٔ فرزانگان از شادی و شگفتی تازه شد.
پادشاهی کسری نوشین روان چهل و هشت سال بود • بخش ۳۷ - پندهای نخستین بزرجمهر در انجمن بیت #38669
سرافراز بوزرجمهرجوان / بشد باحکیمان روشن‌روان
معنی: بوزرجمهر جوان و سرافراز همراه با حکیمان روشن‌روان به مجلس درآمد.
پادشاهی کسری نوشین روان چهل و هشت سال بود • بخش ۳۸ - نشست دوم: پرسش‌ها درباره قضا و قدر و اخلاق بیت #38693
نهادند رخ سوی بوزرجمهر / که کسری همی زو برافروخت چهر
معنی: فرزانگان رو به سوی بوزرجمهر کردند، چرا که کسری از دیدار او چهره‌اش برافروخته و شادمان می‌گشت.
پادشاهی کسری نوشین روان چهل و هشت سال بود • بخش ۳۸ - نشست دوم: پرسش‌ها درباره قضا و قدر و اخلاق بیت #38695
ازیشان یکی بود فرزانه‌تر / بپرسید ازو از قضا و قدر
معنی: یکی از فرزانگان که خردمندتر بود، از بوزرجمهر درباره قضا و قدر پرسید:
پادشاهی کسری نوشین روان چهل و هشت سال بود • بخش ۳۸ - نشست دوم: پرسش‌ها درباره قضا و قدر و اخلاق بیت #38696
چنین داد پاسخ که جوینده مرد / دوان وشب و روز با کار کرد
معنی: بوزرجمهر پاسخ داد: چه بسا مرد جویایی که شب و روز با تلاش و کوشش می‌دود،
پادشاهی کسری نوشین روان چهل و هشت سال بود • بخش ۳۸ - نشست دوم: پرسش‌ها درباره قضا و قدر و اخلاق بیت #38698
ازو نامداران فروماندند / همه همزبان آفرین خواندند
معنی: از گفتار بوزرجمهر نامداران شگفت‌زده ماندند و همه هم‌زبان بر او آفرین خواندند.
پادشاهی کسری نوشین روان چهل و هشت سال بود • بخش ۳۸ - نشست دوم: پرسش‌ها درباره قضا و قدر و اخلاق بیت #38781
چنین گفت کسری به بوزرجمهر / که از چادر شرم بگشای چهر
معنی: کسری به بوزرجمهر گفت: پرده شرم و خویشتن‌داری را از چهره سخن بردار و دانش خویش را آشکار کن.
پادشاهی کسری نوشین روان چهل و هشت سال بود • بخش ۳۹ - نشست سوم: پرسش‌های بیشتر درباره فضایل و شاهی بیت #38785
سخن گوی دانا زبان برگشاد / ز هرگونه دانش همی‌کرد یاد
معنی: آن دانای سخنور زبان به گفتار گشود و از هر باب دانش یاد کرد.
پادشاهی کسری نوشین روان چهل و هشت سال بود • بخش ۳۹ - نشست سوم: پرسش‌های بیشتر درباره فضایل و شاهی بیت #38786
سراینده بوزرجمهر جوان / بیامد برشاه نوشین‌روان
معنی: بوزرجمهرِ جوان و سخن‌دان نیز به نزد شاه نوشین‌روان آمد.
پادشاهی کسری نوشین روان چهل و هشت سال بود • بخش ۴۰ - نشست چهارم: اندرزهای شاهی و دادگری بیت #38927
چو بوزرجمهر این سخنهای نغز / شنید و بدانش بیاراست مغز
معنی: چون بوزرجمهر این سخنانِ نغز را شنید، مغزِ خویش را به دانش بیاراست،
پادشاهی کسری نوشین روان چهل و هشت سال بود • بخش ۴۰ - نشست چهارم: اندرزهای شاهی و دادگری بیت #38956
به بوزرجمهر آن زمان گفت شاه / که دل را بیارای و بنمای راه
معنی: شاه در آن هنگام به بوزرجمهر گفت: دلت را آراسته ساز و راه حقیقت را نشان بده.
پادشاهی کسری نوشین روان چهل و هشت سال بود • بخش ۴۲ - نشست ششم: پرستش شاه و آداب درباری بیت #39054
بیاورد گنجور خورشید چهر / درم بدره‌ها پیش بوزرجمهر
معنی: خزانه‌دار آفتاب‌رو، بدره‌های درم را آورد و پیش روی بوزرجمهر نهاد.
پادشاهی کسری نوشین روان چهل و هشت سال بود • بخش ۴۳ - پایان گفتگوها و اشاره به داستان مهبود بیت #39112
سخن گفت خندان و بگشاد چهر / بر تخت بنشست بوزرجمهر
معنی: شاه با لبخند و چهره‌ای گشوده آغاز به سخن کرد و بزرجمهر در کنار تخت جای گرفت.
پادشاهی کسری نوشین روان چهل و هشت سال بود • بخش ۶۲ - پندهای بزرجمهر در پایان بیت #39953
یکی آفرین کرد بر کردگار / خداوند پیروز و پروردگار
معنی: بزرجمهر بر آفریننده جهان ستایش فرستاد؛ پروردگار پیروزگر و پرورش‌دهنده گیتی.
پادشاهی کسری نوشین روان چهل و هشت سال بود • بخش ۶۲ - پندهای بزرجمهر در پایان بیت #39954
نبشتم سخن چند بر پهلوی / ابر دفتر و کاغذ خسروی
معنی: چندین سخن و اندرز به زبان پهلوی بر روی دفتر و کاغذهای شاهوار نوشتم،
پادشاهی کسری نوشین روان چهل و هشت سال بود • بخش ۶۲ - پندهای بزرجمهر در پایان بیت #39957
ز من یادگارست چندی سخن / گمانم که هرگز نگردد کهن
معنی: این چند سخن یادگار من است و گمان دارم که هرگز کهنه و فراموش نخواهد شد.
پادشاهی کسری نوشین روان چهل و هشت سال بود • بخش ۶۲ - پندهای بزرجمهر در پایان بیت #39977
چو بگشاد روشن دل شهریار / فراوان سخن کرد زو خواستار
معنی: چون دل روشن شهریار شاد و گشوده شد، سخنان فراوان دیگری از بزرجمهر خواستار شد.
پادشاهی کسری نوشین روان چهل و هشت سال بود • بخش ۶۲ - پندهای بزرجمهر در پایان بیت #39978
چنین گفت کانکو بود بیگناه / نبردست آهرمن او را ز راه
معنی: بزرجمهر پاسخ داد: آن کس که بی‌گناه باشد و اهریمن او را از راه راستی گمراه نکرده باشد.
پادشاهی کسری نوشین روان چهل و هشت سال بود • بخش ۶۲ - پندهای بزرجمهر در پایان بیت #39980
بدو گفت فرمان یزدان بهیست / که اندر دوگیتی ازو فرهیست
معنی: بزرجمهر گفت: فرمان یزدان سرتاسر نیکی است که در هر دو جهان مایه شکوه و فرهی است.
پادشاهی کسری نوشین روان چهل و هشت سال بود • بخش ۶۲ - پندهای بزرجمهر در پایان بیت #39982
چنین گفت کان کس که داناترست / بهر آرزو بر تواناترست
معنی: بزرجمهر پاسخ داد: آن کس که داناتر است، بر کنترل هر آرزویی تواناتر است.
پادشاهی کسری نوشین روان چهل و هشت سال بود • بخش ۶۲ - پندهای بزرجمهر در پایان بیت #39996
رهنما
هم‌سخن رازهای کهن و راهنمای شاهنامه
درود بر شما، پویندهٔ کارنامهٔ کهن! من «رهنما» هستم؛ همراه شما در شناخت پهلوانان، شهریاران، دیوان، جانوران شگفت و بازخوانی ابیات شاهنامه فردوسی. از هر گوشهٔ این حماسه بپرسید تا با هم به بازخوانی آن بنشینیم.
پیشنهادهای خوانش: