سرگذشت و جایگاه در حماسه

جهان‌پهلوان بزرگ ایران، فرزند نریمان و پدر زال. نیای دودمان پهلوانان سیستان که نامش در گفتگوهای پشوتن به عنوان مایه افتخار و تبار والا ذکر شده است.

نمونه ابیات شاهنامه در پیوند با این موجودیت (40)

برنجید پس هر کسی نان خویش / بورزید و بشناخت سامان خویش

معنی: بدین سان هر کسی برای نان خویش رنج کشید، زمین را ورز داد و سامان و زندگی خود را شناخت.

هوشنگ • بخش ۳ - بنیان کردن آهنگری و صنعت‌های دیگر به دست هوشنگ بیت #325

چو سام نریمان و سرو یمن / به پیش سپاه اندرون رای زن

معنی: و با حضور سام نریمان و سرو شاه یمن که پیشاپیش سپاه به تدبیر و رای‌زنی می‌پردازند.

فریدون • بخش ۱۳ - آگاهی سلم و تور از منوچهر بیت #1626

چپ لشکرش را بگرشاسپ داد / ابر میمنه سام یل با قباد

معنی: جناح چپ سپاه را به گرشاسپ سپرد و بر جناح راست، سامِ یل را همراه با قباد قرار داد.

فریدون • بخش ۱۴ - لشکرکشی سلم و تور به ایران بیت #1715

سپه کش چو قارن مبارز چو سام / سپه برکشیده حسام از نیام

معنی: با سپهسالاری چون قارن و دلاوری چون سام، سپاهیان شمشیرها را از نیام برکشیده بودند.

فریدون • بخش ۱۴ - لشکرکشی سلم و تور به ایران بیت #1718

جهان پهلوان سام بر پای خاست / چنین گفت کای خسرو داد راست

معنی: سپس سام جهان‌پهلوان برپا خاست و چنین گفت: ای خسرو دادگر و راستین!

منوچهر • بخش ۱ - به تخت نشستن منوچهر بیت #1970

بر او آفرین کرد بس شهریار / بسی دادش از گوهر شاهوار

معنی: شاهنشاه بر سام بسیار آفرین گفت و به او گوهرها و بخشش‌های فراوان شاهوار داد.

منوچهر • بخش ۱ - به تخت نشستن منوچهر بیت #1981

چو از پیش تختش گرازید سام / پسش پهلوانان نهادند گام

معنی: چون سام با وقار از پیش تخت شاه عقب رفت، پهلوانان دیگر نیز پشت سر او گام برداشتند.

منوچهر • بخش ۱ - به تخت نشستن منوچهر بیت #1982

نگه کن که مر سام را روزگار / چه بازی نمود ای پسر گوش دار

معنی: بنگر که روزگار چه بازی و سرنوشتی برای سام رقم زد؛ ای پسر، گوش فراده.

منوچهر • بخش ۲ - داستان زاده شدن زال نوزاد سپیدموی سام بیت #1985

نبود ایچ فرزند مر سام را / دلش بود جویندهٔ کام را

معنی: سام هیچ فرزندی نداشت و دلش همواره در آرزوی داشتن جانشینی کام‌جو بود.

منوچهر • بخش ۲ - داستان زاده شدن زال نوزاد سپیدموی سام بیت #1986

ز سام نریمان هم او بار داشت / ز بار گران تنش آزار داشت

معنی: او از سام نریمان باردار شد و تنش از سنگینی بار حمل آزرده بود.

منوچهر • بخش ۲ - داستان زاده شدن زال نوزاد سپیدموی سام بیت #1989

پسر چون ز مادر بر آن گونه زاد / نکردند یک هفته بر سام یاد

معنی: چون پسر با آن ویژگی زاد، تا یک هفته هیچ‌کس جرات نکرد نام او را پیش سام ببرد.

منوچهر • بخش ۲ - داستان زاده شدن زال نوزاد سپیدموی سام بیت #1992

کسی سام یل را نیارست گفت / که فرزند پیر آمد از خوب‌جفت

معنی: کسی جرات نداشت به سام دلیر بگوید که از همسر زیبایت فرزندی پیرسر زاده شده است.

منوچهر • بخش ۲ - داستان زاده شدن زال نوزاد سپیدموی سام بیت #1994

که بر سام یل روز فرخنده باد / دل بدسگالان او کنده باد

معنی: گفت: روزگار بر سام دلیر فرخنده باد و دل بدخواهانش از ریشه برکنده شود!

منوچهر • بخش ۲ - داستان زاده شدن زال نوزاد سپیدموی سام بیت #1996

فرود آمد از تخت سام سوار / به پرده درآمد سوی نو بهار

معنی: سام سوارکار از تخت فرود آمد و برای دیدن نوزاد به پرده‌سرا وارد شد.

منوچهر • بخش ۲ - داستان زاده شدن زال نوزاد سپیدموی سام بیت #2000

به سام نریمان رسید آگهی / از آن نیک پی پور با فرّهی

معنی: خبر آن فرزند فرخنده و دارای فرّ کیانی به سام نریمان رسید.

منوچهر • بخش ۲ - داستان زاده شدن زال نوزاد سپیدموی سام بیت #2034

یکی پیش سام آمدی زان دو مرد / زبان بر گشادی به گفتار سرد

معنی: یکی از آن دو مرد پیش آمد و با سخنانی تند و سرد به عتاب با سام پرداخت:

منوچهر • بخش ۲ - داستان زاده شدن زال نوزاد سپیدموی سام بیت #2049

به خواب اندرون بر خروشید سام / چو شیر ژیان کاندر آید به دام

معنی: سام در خواب نعره برکشید، همچون شیر ژیانی که در دام افتاده باشد.

منوچهر • بخش ۲ - داستان زاده شدن زال نوزاد سپیدموی سام بیت #2056

بدان سنگ خارا نگه کرد سام / بدان هیبت مرغ و هول کنام

معنی: سام به آن سنگِ خارای سخت نگاه کرد و از عظمتِ سهمگینِ آن مرغ و هول و هراسِ آشیانه‌اش شگفت‌زده شد.

منوچهر • بخش ۲ - داستان زاده شدن زال نوزاد سپیدموی سام بیت #2062

چنین گفت سیمرغ با پور سام / که ای دیده رنج نشیم و کنام

معنی: سیمرغ به فرزند سام گفت: ای کسی که رنج زندگی در آشیانه و لانه را دیده‌ای،

منوچهر • بخش ۲ - داستان زاده شدن زال نوزاد سپیدموی سام بیت #2069

پدر سام یل پهلوان جهان / سرافرازتر کس میان مهان

معنی: پدر تو سام پهلوان، دلاور جهان است و از همه بزرگان سرافرازتر و والامقام‌تر است.

منوچهر • بخش ۲ - داستان زاده شدن زال نوزاد سپیدموی سام بیت #2070

دل سام شد چون بهشت برین / بر آن پاک فرزند کرد آفرین

معنی: دل سام مانند بهشت برین غرق در شادی شد و بر آن فرزند پاک‌آیین آفرین و درود فرستاد.

منوچهر • بخش ۲ - داستان زاده شدن زال نوزاد سپیدموی سام بیت #2090

سپه یک‌سره پیش سام آمدند / گشاده دل و شادکام آمدند

معنی: همه سپاهیان به استقبال سام آمدند، با دلی گشاده و خرسند و شادکام.

منوچهر • بخش ۲ - داستان زاده شدن زال نوزاد سپیدموی سام بیت #2097

یکایک به شاه آمد این آگهی / که سام آمد از کوه با فرّهی

معنی: ناگهان خبر به منوچهر شاه رسید که سام با شکوه و فرّ ایزدی از کوه بازگشته است.

منوچهر • بخش ۳ - بازگشت زال از پیش سیمرغ و بزرگداشت او بیت #2105

بفرمود تا نوذر نامدار / شود تازیان پیش سام سوار

معنی: شاه فرمان داد تا نوذر نامدار با شتاب به پیشواز سام پهلوان بتازد.

منوچهر • بخش ۳ - بازگشت زال از پیش سیمرغ و بزرگداشت او بیت #2107

ببیند یکی روی دستان سام / به دیدار ایشان شود شادکام

معنی: تا شاه چهره زال فرزند سام را ببیند و از دیدار ایشان کامروا و شادمان گردد.

منوچهر • بخش ۳ - بازگشت زال از پیش سیمرغ و بزرگداشت او بیت #2110

چو نوذر بر سام نیرم رسید / یکی نو جهان پهلوان را بدید

معنی: چون نوذر به نزد سام نریمان رسید، جهان‌پهلوان نوین و جوانی را در کنار او دید.

منوچهر • بخش ۳ - بازگشت زال از پیش سیمرغ و بزرگداشت او بیت #2112

فرود آمد از باره سام سوار / گرفتند مر یک‌دگر را کنار

معنی: سام پهلوان از اسب فرود آمد و آن دو یکدیگر را گرم در آغوش کشیدند.

منوچهر • بخش ۳ - بازگشت زال از پیش سیمرغ و بزرگداشت او بیت #2113

ز شاه و ز گردان بپرسید سام / از ایشان بدو داد نوذر پیام

معنی: سام احوال شاه و پهلوانان را جویا شد و نوذر پیام منوچهر را به او ابلاغ کرد.

منوچهر • بخش ۳ - بازگشت زال از پیش سیمرغ و بزرگداشت او بیت #2114

چو بشنید پیغام شاه بزرگ / زمین را ببوسید سام سترگ

معنی: سام بزرگ چون پیام پادشاه را شنید، به رسم احترام زمین را بوسید.

منوچهر • بخش ۳ - بازگشت زال از پیش سیمرغ و بزرگداشت او بیت #2115

درفش منوچهر چون دید سام / پیاده شد از باره بگذارد گام

معنی: سام چون درفش شاهی منوچهر را دید، از اسب پیاده شد و قدم برزمین نهاد.

منوچهر • بخش ۳ - بازگشت زال از پیش سیمرغ و بزرگداشت او بیت #2118

به یک دست قارن به یک دست سام / نشستند روشن‌دل و شادکام

معنی: قارن در یک سو و سام در سوی دیگر نشستند، هر دو روشن‌دل و کامروا.

منوچهر • بخش ۳ - بازگشت زال از پیش سیمرغ و بزرگداشت او بیت #2122

چنین گفت مر سام را شهریار / که از من تو این را به زنهاردار

معنی: شاه به سام گفت: «این فرزند را از من به امانت و امان دار.»

منوچهر • بخش ۳ - بازگشت زال از پیش سیمرغ و بزرگداشت او بیت #2126

یکایک همه سام با او بگفت / هم از آشکارا هم اندر نهفت

معنی: سام تمام ماجرا را یک‌به‌یک برای شاه آشکار کرد، چه پیدا و چه پنهان.

منوچهر • بخش ۳ - بازگشت زال از پیش سیمرغ و بزرگداشت او بیت #2130

چو این کرده شد سام بر پای خاست / که ای مهربان مهتر داد و راست

معنی: چون این کارها به پایان رسید، سام برخاست و گفت: ای سرور مهربان، دادگر و راست‌کردار!

منوچهر • بخش ۳ - بازگشت زال از پیش سیمرغ و بزرگداشت او بیت #2169

هر آن‌جا که بد مهتری نامجوی / ز گیتی سوی سام بنهاد روی

معنی: هر جا بزرگی نامور و جویای نام بود، از سرتاسر جهان به دیدار سام شتافت،

منوچهر • بخش ۳ - بازگشت زال از پیش سیمرغ و بزرگداشت او بیت #2179

نشست آنگهی سام با زیب و جام / همی داد چیز و همی راند کام

معنی: آن‌گاه سام با شکوه و جام شراب بر تخت نشست و به بخشش مال و برآوردن کام‌ها پرداخت.

منوچهر • بخش ۳ - بازگشت زال از پیش سیمرغ و بزرگداشت او بیت #2182

سوی زال کرد آنگهی سام روی / که داد و دهش گیر و آرام جوی

معنی: سپس سام رو به زال کرد و گفت: دادگری و بخشندگی پیشه کن و آرامش‌جو باش.

منوچهر • بخش ۳ - بازگشت زال از پیش سیمرغ و بزرگداشت او بیت #2198

به سام آنگهی گفت زال جوان / که چون زیست خواهم من ایدر نوان

معنی: آن‌گاه زالِ جوان به سام گفت: چگونه می‌توانم در اینجا با ناله و خواری زندگی کنم؟

منوچهر • بخش ۳ - بازگشت زال از پیش سیمرغ و بزرگداشت او بیت #2202

بیامد پر اندیشه دستان سام / که تا چون زید تا بود نیک نام

معنی: دستان (زال) فرزند سام، در حالی که اندیشمند و پر از تدبیر بود آمد، تا بررسی کند چگونه زندگی نماید تا نامی نیکو در جهان داشته باشد.

منوچهر • بخش ۳ - بازگشت زال از پیش سیمرغ و بزرگداشت او بیت #2221

بدین سان همی گشت گردان سپهر / ابر سام و بر زال گسترده مهر

معنی: این‌گونه روزگار و چرخ گردون می‌گشت و مهر و لطف خود را بر سام و زال گسترانیده بود.

منوچهر • بخش ۳ - بازگشت زال از پیش سیمرغ و بزرگداشت او بیت #2229