سرگذشت و جایگاه در حماسه

پیران ویسه، سپهسالار و وزیر خردمند توران. او همواره مجری تدبیر و نجات‌دهنده بی‌گناهان بود؛ چنان که فرنگیس باردار را از تازیانه جلادان افراسیاب رهانید و کیخسرو خردسال را پس از پرورده شدن نزد شبانان، به دربار آورد و از خشم افراسیاب محافظت نمود.

نمونه ابیات شاهنامه در پیوند با این موجودیت (15)

چو گودرز و پیران و هومان و طوس / نبد هیچ پیدا درنگ و فسوس

معنی: در میان گودرز، پیران، هومان و طوس هیچ درنگ و ریشخندی پدیدار نبود و همگی گرم رزم بودند.

داستان کاموس کشانی • بخش ۵ - تیرگی آوردگاه و بیم طوس از پیشگویی، گزیدن پهلوانان و صف پیادگان پیش از نبرد سران بیت #12953

که من بی‌گمانم که پیران بجنگ / پس ما بیاید کنون بی‌درنگ

معنی: زیرا یقین دارم که پیران هم‌اکنون بی‌درنگ به دنبال ما به جنگ خواهد آمد.

داستان کاموس کشانی • بخش ۷ - پناه طوس و گودرز بر کوه هماون، پذیرفتن رای هومان و تاختن او با سی‌هزار سوار بیت #13071

ز درگاه پیران برآمد خروش / چنان شد که برخیزد از خاک جوش

معنی: از بارگاه پیران خروشی برآمد که گویی از خروش آن، خاک زمین به جوش می‌آمد.

داستان کاموس کشانی • بخش ۷ - پناه طوس و گودرز بر کوه هماون، پذیرفتن رای هومان و تاختن او با سی‌هزار سوار بیت #13078

بهومان چنین گفت کاکنون بجنگ / نباید همانا فراوان درنگ

معنی: هومان به پیران گفت که اکنون نباید در پیکار زیاد درنگ کنیم.

داستان کاموس کشانی • بخش ۷ - پناه طوس و گودرز بر کوه هماون، پذیرفتن رای هومان و تاختن او با سی‌هزار سوار بیت #13079

بشد نزد پیران یکی مژده‌خواه / که کس نیست ایدر ز ایران سپاه

معنی: مژده‌آوری نزد پیران رفت که هیچ‌کس از سپاه ایران در اینجا نمانده است.

داستان کاموس کشانی • بخش ۷ - پناه طوس و گودرز بر کوه هماون، پذیرفتن رای هومان و تاختن او با سی‌هزار سوار بیت #13083

ز لشکر بشادی برآمد خروش / بفرمان پیران نهادند گوش

معنی: از لشکر به شادمانی خروش برآمد و همگان به فرمان پیران گوش فرا دادند.

داستان کاموس کشانی • بخش ۷ - پناه طوس و گودرز بر کوه هماون، پذیرفتن رای هومان و تاختن او با سی‌هزار سوار بیت #13084

چنین گفت پیران که هنگام جنگ / شود سست پای شتاب از درنگ

معنی: پیران گفت که در هنگام جنگ، شتابِ بی‌تدبیر باعث سستی و شکست می‌شود.

داستان کاموس کشانی • بخش ۷ - پناه طوس و گودرز بر کوه هماون، پذیرفتن رای هومان و تاختن او با سی‌هزار سوار بیت #13092

چنین داد پاسخ بدو پهلوان / که بیداردل باش و روشن‌روان

معنی: پهلوان پیران به او پاسخ داد که دلبند و آگاه‌دل باش و روانی روشن دار.

داستان کاموس کشانی • بخش ۷ - پناه طوس و گودرز بر کوه هماون، پذیرفتن رای هومان و تاختن او با سی‌هزار سوار بیت #13105

پس لشکر اندر گرفتند راه / سپهدار پیران و توران سپاه

معنی: پس از آن، سپهدار پیران و سپاه توران در پی لشکر ایران به راه افتادند.

داستان کاموس کشانی • بخش ۷ - پناه طوس و گودرز بر کوه هماون، پذیرفتن رای هومان و تاختن او با سی‌هزار سوار بیت #13107

بنزدیک پیران بیامد ز راه / بدو آگهی داد ز ایران سپاه

معنی: او از راه بازگشت و به نزد پیران آمد و اخبار سپاه ایران را به او داد.

داستان کاموس کشانی • بخش ۷ - پناه طوس و گودرز بر کوه هماون، پذیرفتن رای هومان و تاختن او با سی‌هزار سوار بیت #13113

بهومان بفرمود پیران که زود / عنان و رکیبت بباید بسود

معنی: پیران به هومان فرمان داد که بی‌درنگ دست بر عنان و رکاب بگذارد و آماده نبرد شود.

داستان کاموس کشانی • بخش ۷ - پناه طوس و گودرز بر کوه هماون، پذیرفتن رای هومان و تاختن او با سی‌هزار سوار بیت #13115

هیونی بپیران فرستاد زود / که اندیشهٔ ما دگرگونه بود

معنی: سپس هومان قاصدی تندرو به نزد پیران فرستاد و پیام داد که گمان و اندیشه ما به گونه‌ای دیگر بود!

داستان کاموس کشانی • بخش ۷ - پناه طوس و گودرز بر کوه هماون، پذیرفتن رای هومان و تاختن او با سی‌هزار سوار بیت #13135

به پیرانش بر چشم باید فگند / نهادست سر سوی کوه بلند

معنی: او چشم به پیران دوخته است؛ پیرانی که سر به سوی کوه بلند نهاده و پناه گرفته است.

داستان دوازده رخ • بخش ۶ - شکایت بیژن از درنگ گودرز، اندرز گیو به پسر و پذیرش رای نیا بیت #17385

خردمند پیران بدانجا رسید / بدید آن که هرگز ندید و شنید

معنی: تا آنکه پیران خردمند به آنجا رسید و شکنجه‌ای را دید که هرگز در عمر خود ندیده و نشنیده بود.

جنگ بزرگ کیخسرو با افراسیاب • بخش ۱۴ - پاسخ کیخسرو به پیام افراسیاب: رد چاپلوسی، یادآوری کشتن سیاوش و پیمان شمشیر تا رستخیز بیت #20750

چنین بود تا روز من برگذشت / مرا اندر آورد پیران ز دشت

معنی: روزگار من این‌گونه بگذشت تا آنکه پیران مرا از آن دشت و بیابان بازآورد،

جنگ بزرگ کیخسرو با افراسیاب • بخش ۱۴ - پاسخ کیخسرو به پیام افراسیاب: رد چاپلوسی، یادآوری کشتن سیاوش و پیمان شمشیر تا رستخیز بیت #20756