سرگذشت و جایگاه در حماسه

بهرام گور، شهریار نامدار ساسانی که درگذشته بود اما نشان سنگی مرزی و پیمان‌نامه‌ای بر کرانه رود جیحون برپا داشته بود تا هیچ ایرانی و ترکی بدون منشور از آن بستر درنگذرد؛ پیمانی که پیروز با شکستن آن دچار شومی و نابودی شد.

نمونه ابیات شاهنامه در پیوند با این موجودیت (40)

جز از گوی و میدان نبودیش کار / گهی زخم چوگان و گاهی شکار

معنی: کار او همواره گوی و میدان چوگان بود؛ گاهی به چوگان‌بازی می‌پرداخت و گاه به شکار.

پادشاهی یزدگرد بزه‌گر • بخش ۴ - شکار بهرام گور با آزاده، چالش ناممکن تیر و کشتن چنگ‌زن بیت #33677

چنان بد که یک روز بی‌انجمن / به نخچیرگه رفت با چنگ زن

معنی: چنان شد که روزی تنها و بی‌همراه، با کنیزک چنگ‌زنی به شکارگاه رفت.

پادشاهی یزدگرد بزه‌گر • بخش ۴ - شکار بهرام گور با آزاده، چالش ناممکن تیر و کشتن چنگ‌زن بیت #33678

به پشت هیون چمان برنشست / ابا سرو آزاده چنگی به دست

معنی: بر پشت شتری شتابان و خرامان نشست و آن زیبارویِ سروقامتِ چنگ‌به‌دست را بر ردیف خود سوار کرد.

پادشاهی یزدگرد بزه‌گر • بخش ۴ - شکار بهرام گور با آزاده، چالش ناممکن تیر و کشتن چنگ‌زن بیت #33680

دلارام او بود و هم کام اوی / همیشه به لب داشتی نام اوی

معنی: او آرامش جان و کامِ بهرام بود و بهرام همواره نام او را بر لب داشت.

پادشاهی یزدگرد بزه‌گر • بخش ۴ - شکار بهرام گور با آزاده، چالش ناممکن تیر و کشتن چنگ‌زن بیت #33681

همان زیر ترکش کمان مهره داشت / دلاور ز هر دانشی بهره داشت

معنی: در زیر تیردان خویش کمانِ مهره‌انداز داشت؛ آن دلاور جوان از هر دانشی بهره‌مند بود.

پادشاهی یزدگرد بزه‌گر • بخش ۴ - شکار بهرام گور با آزاده، چالش ناممکن تیر و کشتن چنگ‌زن بیت #33685

به پیش اندر آمدش آهو دو جفت / جوانمرد خندان به آزاده گفت

معنی: دو جفت آهو در برابر آنان پدیدار شدند؛ بهرام خندان به آزاده گفت:

پادشاهی یزدگرد بزه‌گر • بخش ۴ - شکار بهرام گور با آزاده، چالش ناممکن تیر و کشتن چنگ‌زن بیت #33686

که ای ماه من چون کمان را به زه / برآرم به شست اندر آرم گره

معنی: «ای ماه من، چون کمان را به زه کنم و تیر را در شست گیرم،

پادشاهی یزدگرد بزه‌گر • بخش ۴ - شکار بهرام گور با آزاده، چالش ناممکن تیر و کشتن چنگ‌زن بیت #33687

کدام آهو افگنده خواهی به تیر / که ماده جوانست و همتاش پیر

معنی: کدام آهو را می‌خواهی به تیر بیفکنم؟ چراکه ماده جوان است و جفتش آهویی کهنسال.»

پادشاهی یزدگرد بزه‌گر • بخش ۴ - شکار بهرام گور با آزاده، چالش ناممکن تیر و کشتن چنگ‌زن بیت #33688

بدو گفت آزاده کای شیرمرد / به آهو نجویند مردان نبرد

معنی: آزاده به او گفت: «ای مردِ شیردل، پهلوانان به روش عادی با آهوان نمی‌جنگند.

پادشاهی یزدگرد بزه‌گر • بخش ۴ - شکار بهرام گور با آزاده، چالش ناممکن تیر و کشتن چنگ‌زن بیت #33689

کمان را به زه کرد بهرام گور / برانگیخت از دشت آرام شور

معنی: بهرام گور کمان را به زه کرد و شور و خروشی در دشت آرام برپا ساخت.

پادشاهی یزدگرد بزه‌گر • بخش ۴ - شکار بهرام گور با آزاده، چالش ناممکن تیر و کشتن چنگ‌زن بیت #33695

دو پیکان به ترکش یکی تیر داشت / به دشت اندر از بهر نخچیر داشت

معنی: او تیری دوپیکان در تیردان خویش داشت که مخصوص شکار در دشت بود.

پادشاهی یزدگرد بزه‌گر • بخش ۴ - شکار بهرام گور با آزاده، چالش ناممکن تیر و کشتن چنگ‌زن بیت #33696

هم‌انگه چو آهو شد اندر گریز / سپهبد سروهای آن نره تیز

معنی: همان لحظه که آهوی نر به گریز درآمد، سپهبد شاخ‌های تیز آن آهوی نر را هدف گرفت،

پادشاهی یزدگرد بزه‌گر • بخش ۴ - شکار بهرام گور با آزاده، چالش ناممکن تیر و کشتن چنگ‌زن بیت #33697

همان در سروگاه ماده دو تیر / بزد همچنان مرد نخچیرگیر

معنی: سپس بر جایگاه شاخ در سر آهوی ماده، آن مرد شکارچی دو تیر بنشاند،

پادشاهی یزدگرد بزه‌گر • بخش ۴ - شکار بهرام گور با آزاده، چالش ناممکن تیر و کشتن چنگ‌زن بیت #33700

هیون را سوی جفت دیگر بتاخت / به خم کمان مهره در مهره ساخت

معنی: شتر را به سوی جفت دیگر آهوان تاخت و مهره‌ای در کمانِ مهره‌انداز قرار داد.

پادشاهی یزدگرد بزه‌گر • بخش ۴ - شکار بهرام گور با آزاده، چالش ناممکن تیر و کشتن چنگ‌زن بیت #33702

بخارید گوش آهو اندر زمان / به تیر اندر آورد جادو کمان

معنی: آهو بلافاصله گوش خود را خاراند؛ و بهرام کمانِ چون جادوی خویش را به تیر آورد.

پادشاهی یزدگرد بزه‌گر • بخش ۴ - شکار بهرام گور با آزاده، چالش ناممکن تیر و کشتن چنگ‌زن بیت #33704

بزد دست بهرام و او را ز زین / نگونسار برزد به روی زمین

معنی: بهرام دست برد و او را از زین گرفت و نگونسار بر روی زمین زد.

پادشاهی یزدگرد بزه‌گر • بخش ۴ - شکار بهرام گور با آزاده، چالش ناممکن تیر و کشتن چنگ‌زن بیت #33706

هیون از بر ماه‌چهره براند / برو دست و چنگش به خون درفشاند

معنی: شتر را از روی آن نگارین‌رخ ماه‌چهره براند و دست و چنگ او را به خون آغشته کرد.

پادشاهی یزدگرد بزه‌گر • بخش ۴ - شکار بهرام گور با آزاده، چالش ناممکن تیر و کشتن چنگ‌زن بیت #33707

چنین گفت کای بی‌خرد چنگ‌زن / چه بایست جستن به من برشکن

معنی: چنین گفت: «ای چنگ‌زن بی‌خرد! چرا خواستی مرا به آزمونی شکننده بکشانی؟

پادشاهی یزدگرد بزه‌گر • بخش ۴ - شکار بهرام گور با آزاده، چالش ناممکن تیر و کشتن چنگ‌زن بیت #33708

اگر کند بودی گشاد برم / ازین زخم ننگی شدی گوهرم

معنی: اگر تیراندازی من کند می‌بود، ننگ این شلیک بر گوهر و تبار شاهانه من می‌نشست!»

پادشاهی یزدگرد بزه‌گر • بخش ۴ - شکار بهرام گور با آزاده، چالش ناممکن تیر و کشتن چنگ‌زن بیت #33709

چو او زیر پای هیون در سپرد / به نخچیر زان پس کنیزک نبرد

معنی: چون او را زیر پای شتر سپرد، پس از آن دیگر هیچ کنیز و بانویی را با خود به شکارگاه نبرد.

پادشاهی یزدگرد بزه‌گر • بخش ۴ - شکار بهرام گور با آزاده، چالش ناممکن تیر و کشتن چنگ‌زن بیت #33710

دگر هفته با لشکری سرفراز / به نخچیرگه رفت با یوز و باز

معنی: هفته بعد، بهرام با لشکری سرافراز و همراه با یوزان و بازهای شکاری به سوی نخچیرگاه رفت.

پادشاهی یزدگرد بزه‌گر • بخش ۵ - شکار بهرام‌گور: کشتن شیر و گور به یک تیر، نمودن زور به تازیان و فرستادن نگار به یزدگرد بیت #33711

همی خواست منذر که بهرام گور / بدیشان نماید سواری و زور

معنی: منذر می‌خواست که بهرام‌گور هنر سواری و نیروی خود را به تازیان بنمایاند.

پادشاهی یزدگرد بزه‌گر • بخش ۵ - شکار بهرام‌گور: کشتن شیر و گور به یک تیر، نمودن زور به تازیان و فرستادن نگار به یزدگرد بیت #33718

چو بهرام‌گور آن شترمرغ دید / به کردار باد هوا بردمید

معنی: چون بهرام‌گور آن شترمرغان را دید، مانند باد تند به سوی آنان تاخت.

پادشاهی یزدگرد بزه‌گر • بخش ۵ - شکار بهرام‌گور: کشتن شیر و گور به یک تیر، نمودن زور به تازیان و فرستادن نگار به یزدگرد بیت #33720

هم‌انگه چون منذر به ایوان رسید / ز بهرام رایش به کیوان رسید

معنی: همین که منذر به ایوان بازآمد، اندیشه و فخر او از بهرام تا کیوان بالا رفت.

پادشاهی یزدگرد بزه‌گر • بخش ۵ - شکار بهرام‌گور: کشتن شیر و گور به یک تیر، نمودن زور به تازیان و فرستادن نگار به یزدگرد بیت #33729

سواری چو بهرام با یال و کفت / بلند اشتری زیر و زخمی شگفت

معنی: سواری مانند بهرام با یال و کوپال، سوار بر شتری بلندقامتی که زدن تیری شگفت را به نمایش گذاشته است.

پادشاهی یزدگرد بزه‌گر • بخش ۵ - شکار بهرام‌گور: کشتن شیر و گور به یک تیر، نمودن زور به تازیان و فرستادن نگار به یزدگرد بیت #33732

همه نامداران فروماندند / به بهرام بر آفرین خواندند

معنی: همه نامداران شگفت‌زده شدند و زبان به ستایش و آفرین بر بهرام گشودند.

پادشاهی یزدگرد بزه‌گر • بخش ۵ - شکار بهرام‌گور: کشتن شیر و گور به یک تیر، نمودن زور به تازیان و فرستادن نگار به یزدگرد بیت #33737

وزان پس هنرها چو کردی به کار / همی تاختندی بر شهریار

معنی: از آن پس هرگاه بهرام هنری می‌نمود، فرستادگان شتابان خبرش را برای شاه می‌بردند.

پادشاهی یزدگرد بزه‌گر • بخش ۵ - شکار بهرام‌گور: کشتن شیر و گور به یک تیر، نمودن زور به تازیان و فرستادن نگار به یزدگرد بیت #33738

پدر آرزو کرد بهرام را / چه بهرام خورشید خودکام را

معنی: پدر (یزدگرد شاه) آرزوی دیدن بهرام را کرد؛ آن بهرام که مانند خورشیدی درخشان و بلندپرواز بود.

پادشاهی یزدگرد بزه‌گر • بخش ۶ - بازگشت بهرام به استخر، گلایهٔ پنهان از پدر و پند منذر به شکیبایی بیت #33739

به منذر چنین گفت بهرام شیر / که هرچند مانیم نزد تو دیر

معنی: بهرامِ چون شیر به منذر گفت: هر اندازه هم که زمان درازی در کنار تو بمانیم...

پادشاهی یزدگرد بزه‌گر • بخش ۶ - بازگشت بهرام به استخر، گلایهٔ پنهان از پدر و پند منذر به شکیبایی بیت #33740

همان آرزوی پدر خیزدم / چو ایمن شوم در برانگیزدم

معنی: باز هم آرزوی دیدن پدرم بیدار می‌شود و هنگامی که آسوده‌خاطر شوم، مرا به سویش برمی‌انگیزد.

پادشاهی یزدگرد بزه‌گر • بخش ۶ - بازگشت بهرام به استخر، گلایهٔ پنهان از پدر و پند منذر به شکیبایی بیت #33741

چو نعمان که با شاه همراه بود / به نزدیک او افسر ماه بود

معنی: و نعمان که همراه با شاهزاده بهرام روانه شد، تاج افتخاری چون ماه بر سر داشت.

پادشاهی یزدگرد بزه‌گر • بخش ۶ - بازگشت بهرام به استخر، گلایهٔ پنهان از پدر و پند منذر به شکیبایی بیت #33745

چنین تا به شهر صطخر آمدند / که از شاه‌زاده به فخر آمدند

معنی: بدین گونه ره سپردند تا به شهر استخر رسیدند، در حالی که از همراهی شاهزاده غرق در افتخار بودند.

پادشاهی یزدگرد بزه‌گر • بخش ۶ - بازگشت بهرام به استخر، گلایهٔ پنهان از پدر و پند منذر به شکیبایی بیت #33746

ازان پس چو آگاهی آمد به شاه / ز فرزند و نعمان تازی به راه

معنی: پس از آن چون خبر به شاه رسید که فرزندش بهرام و نعمان عرب در راه هستند...

پادشاهی یزدگرد بزه‌گر • بخش ۶ - بازگشت بهرام به استخر، گلایهٔ پنهان از پدر و پند منذر به شکیبایی بیت #33747

بیامد هم‌انگاه نزد پدر / چو دیدش پدر را برآورد سر

معنی: بهرام همان دم به نزد پدر آمد و چون پدر را دید، با احترام سر برداشت.

پادشاهی یزدگرد بزه‌گر • بخش ۶ - بازگشت بهرام به استخر، گلایهٔ پنهان از پدر و پند منذر به شکیبایی بیت #33748

به پیش کیی تخت او سرفراز / بیامد شتابان و بردش نماز

معنی: شتابان به پیشگاه تخت بلند شهریاری آمد و نیایش و خدمت کرد.

پادشاهی یزدگرد بزه‌گر • بخش ۶ - بازگشت بهرام به استخر، گلایهٔ پنهان از پدر و پند منذر به شکیبایی بیت #33749

چو بهرام را دید بیدار شاه / بدان فر و آن شاخ و آن گردگاه

معنی: هنگامی که شاه هوشیار بهرام را با آن فرّه، قد و قامت برکشوده و شانه‌های ستبر دید...

پادشاهی یزدگرد بزه‌گر • بخش ۶ - بازگشت بهرام به استخر، گلایهٔ پنهان از پدر و پند منذر به شکیبایی بیت #33750

شگفتی فروماند از کار اوی / ز بالا و فرهنگ و دیدار اوی

معنی: از کار او، قامت بالایش، فرهنگ و منش و چهره نکویش در شگفتی ماند.

پادشاهی یزدگرد بزه‌گر • بخش ۶ - بازگشت بهرام به استخر، گلایهٔ پنهان از پدر و پند منذر به شکیبایی بیت #33751

فراوان بپرسید و بنواختش / به نزدیک خود جایگه ساختش

معنی: بسیار احوال او را پرسید و او را نواخت و جایگاهی نزدیک خویش برایش فراهم ساخت.

پادشاهی یزدگرد بزه‌گر • بخش ۶ - بازگشت بهرام به استخر، گلایهٔ پنهان از پدر و پند منذر به شکیبایی بیت #33752

به برزن درون جای نعمان گزید / یکی کاخ بهرام را چون سزید

معنی: در کوی و برزن شهر، اقامتگاهی برای نعمان برگزید و کاخی آن‌گونه که شایسته بهرام بود به او داد.

پادشاهی یزدگرد بزه‌گر • بخش ۶ - بازگشت بهرام به استخر، گلایهٔ پنهان از پدر و پند منذر به شکیبایی بیت #33753

فرستاد نزدیک او بندگان / چو اندر خور او پرستندگان

معنی: خدمتگزاران و پرستندگانی شایسته و سزاوار به نزد بهرام فرستاد.

پادشاهی یزدگرد بزه‌گر • بخش ۶ - بازگشت بهرام به استخر، گلایهٔ پنهان از پدر و پند منذر به شکیبایی بیت #33754